Sheet 1
اقسام مدخول ادات استثنا
  فعل
  اسم
  حرف
  جمله
    اسمیه
    فعلیه
      (مضارع (به شرط تقدم نفی بر إلّا
      ماضی
        (مقترن به قد (به شرط تقدم نفی بر إلّا
        (غیر مقترن به قد (به شرط تقدم فعل ونفی بر إلّا
  شرح التسهيل المسمى تمهيد القواعد بشرح تسهيل الفوائد، ج‏5، ص: 2198
استثنا بی معناست
تنها فرض معنادار برای استثنا
استثنا بی معناست
فقط در صوری که نمودار اجازه می دهد
در ظاهر لفظ، شبیه حالت دخول بر اسم است که جوازش گذشت
شرط است سبق نفی قبل «إلا» و در برخی موارد مانند قسم به دلیل کاربرد زیادش بعد از «إلا» فعل آورده می شود بدون این که «إلا» مسبوق به نفی باشد؛ درچنین حالتی کلام موجب قبل «إلا» مؤول به نفی می شود؛ درضمن فعل مابعد «إلا» نیز به خاطر ضرورت افتقار معنای کلام به مصدر، تأویل به مصدر می شود؛ مانند : «أنشدک إلا فعلت»، که تأویل به «ما أسألک إلا فِعْلَک» خواهد رفت
زیرا شبیه اسما است
توجه داشته باشید که نفی سابق بر «إلا» اعم است از اینکه سابق بر فعل باشد یا سابق بر اسم
دراین حالت لازم نیست ماقبل «إلا» فعل باشد زیرا وجود «قد» موجب تقرب فعل ماضی به زمان حال میشود و دراین صورت فعل ماضی شبیه فعل مضارع خواهد شد؛ و همانطور که درفعل مضارع مقدم شدن فعل بر إلا شرط نیست درماضی مقترن به «قد» نیز چنین شرطی لازم نخواهد بود
زیرا فعل بعد «إلا» مانند معنای «کلّما» می دهد که بدون هیچ شرطی بر افعال داخل می شود یعنی عبارت ما جائنی زید إلا أکرمته می شود کلما جائنی أکرمته